عماد خدابخش/تدوینگر و کارگردان فیلم کوتاه :کارگردانی دوم یک فیلم بر عهده تدوینگر آن فیلم است

شاید تصور این که تدوینگر کارش در ساخت یک فیلم چیست، برای تماشاگر عام مقداری گنگ و مبهم باشد. بحثی که همیشه به عنوان مثال از آن استفاده می شود این است که تدوینگر، کارگردانی دوم یک فیلم را انجام می دهد.

لطفا خودتان را معرفی کنید
من عماد خدابخش هستم متولد ۱۳۶۱ در تهران به دنیا آمدم و بزرگ شدم و زمینه ای که به شکل تخصصی در آن مشغول به کار هستم تدوین است. علاوه بر این سه چهار فیلم کوتاه هم ساخته ام.
عضو انجمن فیلم کوتاه ایران و عضو انجمن تدوینگران سینمای ایران هستم و دو دوره هم هست که بازرس انجمن فیلم کوتاه ایران (ایسفا) هستم.

گویا کارتلویزیونی هم انجام داده اید.
بله، دو مجموعه برنامه تلویزیونی در مورد فیلم کوتاه داستانی و انیمیشن داشته ام که به عنوان تهیه کننده و کارگردانی اش را انجام دادم که یکی شان از شبکه چهار در حال پخش است.

تحصیلاتتان در چه زمینه ای است؟
کارشناسی مهندسی متالوژی

رشته تان که اصلا مرتبط نیست، چه شد که به سینما علاقمند شدید؟
عرض شود که من از دوره دبیرستان و حتی قبلترش راهنمایی کار تئاتر می کردم و علاقمند بودم اما به دلایل خانواده و شرایطی که آن موقع وجود داشت تصمیمم بر این شد که رشته مرتبط با سینما نخوانم چون نگرانی های در مورد بازار کار و این مسائل وجود داشت.
ولی در همان زمان دانشگاه، به صورت آزاد در کلاس های دانشگاه سینما تئاتر شرکت می کردم و بعد از طریق آقای مصطفی خرقه پوش وارد سینما شدم یعنی دوره سه ماهه ای را پیش ایشان در موسسه ای تحصیل کردم و بعد در تعدادی کارها دستیاری تدوین کردم و کم کم وارد فضای تدوین شدم. از همان ابتدا علاقمند بودم و در واقع از همان زمان اول دانشگاه کارم را شروع کردم.

به زبان ساده به علاقمندان سینما بگویید که تدوین و مونتاژ فیلم چیست؟
تدوین اساسا حرفه یا ابزار سهل و ممتنعی در سینماست . شاید تصور این که تدوینگر کارش در ساخت یک فیلم چیست، برای تماشاگر عام مقداری گنگ و مبهم باشد. بحثی که همیشه به عنوان مثال از آن استفاده می شود این است که تدوینگر، کارگردانی دوم یک فیلم را انجام می دهد.
از همان شروع سینما در فیلم های صامت پدیده تدوین همگام با بقای سینما پیشرفت کرده و همچنان جزو اساسی ترین عناصر ساخت یک فیلم است و اگر بخواهم به شکل خیلی ساده بگویم وظیفه روایت درست یک فیلم، انتخاب نماهای درست کنار هم، چیدمان این ها در کنار هم کار تدوینگر است و به شکل کلی، تدوینگر کار می تواند تا حد زیادی روی روایت کلی یک فیلم موثر باشد.

در زمان همکاری با عوامل یک فیلم علی الخصوص کارگردان، می توانید بگویید چند درصد کار به عهده تدوینگر است و چقدر کارگردان نقش دارد؟
شیوه های کاری تدوینگران مختلف، متفاوت است. به هرحال تدوینگر هم مثل بقیه عوامل یک فیلم نیرو و شخصی است که به تیم تولید یک فیلم اضافه می شود در این جهت که ذهنیات کارگردان را به بهترین شکل در طول فیلم منتقل کند.
این که تعامل چطور شکل می گیرد، چون تدوین معمولا بعد از پروسه فیلمبرداری شروع می شود مهم ترین عامل و عنصری که تدوینگر با آن در ارتباط است خود کارگردان است.
این که سهم تدوینگر چقدر و سهم کارگردان چقدر است نمی شود تقسیم بندی مشخصی برایش انجام داد. خیلی نسبی است. بسته به خود کارگردان، فیلمنامه و فضایی که بین آن دو نفر شکل می گیرد، تعاملی که دارند و گفتگو و مشورتشان گاه متفاوت است. ولی خب مهم ترین کسی که تدوینگر طی کار با او در ارتباط است کارگردان است و هر پیشنهادی هم از طرف تدوینگر ارائه شود، تصمیم گیری نهایی با کارگردان است و کار قطعی می شود.

شما بیشتر خودتان را تدوینگر می دانید یا فیلمساز فیلم کوتاه؟
قطعا تدوینگر. فیلم های کوتاهی هم که ساختم در واقع تجربه هایی بودند از این بابت که مثلا قصه خاصی بوده که به آن علاقمند بودم و در واقع چیزهای شخصی بودند.

ممکن است عنوان فیلم های کوتاهتان را بفرمایید؟
سه چهار کار کوتاه ساخته ام از جمله «ویلاهای آن سوی دریاچه» و «مثل هر روز» که در خانه سینما و جشنواره حسنات اصفهان به نمایش درآمد.

به ساخت فیلم بلند هم فکر کردید؟
گاهی شده که به آن فکر کنم ولی اساسا پروسه تدوین اینقدر جذاب است که آدم چیز یاد می گیرد و دنیای بزرگی است، فضایی برای پیشرفت دارد و هرچقدر می گذرد شما متوجه می شوید چقدر چیز مانده که باید یاد بگیرید و فضاهای مختلف دارد که باید تجربه کنید، که آن مساله برایم اولویت نبوده هیچوقت.
ممکن هم هست روزی پیش بیاید که فیلمی کار کنم ولی الان برایم اولویت صرفا تدوین است.

برای جوان ترها، مخصوصا کسانی که رشته تحصیلی شان از زمینه های سینمایی متفاوت است اگر کسی علاقمند باشد و بخواهد به عنوان تدوینگر در سینما فعالیت کند چه پیشنهادی دارید؟
تحصیلات آکادمیک که به نظرم بسیار مهم است. درست است که خودم در این زمینه تحصیلات آکادمیک نداشتم ولی من هم از همان ابتدا که به صورت تجربی وارد شدم، به صورت آزاد در کلاس ها شرکت می کردم.
در کنار آن در دوره فیلمسازی آقای فرهادی شرکت کردم. یک دوره شش ماهه بود؛ اولین دوره ای که موسسه کارنامه برگزار کرد. خیلی کارگاه خوبی بود از این بابت که در مورد مسائل مختلف ساخت فیلم شرکت شد. یک تایمی را مثلا روی فیلمبرداری متمرکز بودم، و همه این تخصص ها در بحث تدوین بسیار مهم است. نکته بعدی که از همه چیز مهم تر است کتاب خواندن است، هم کتاب های تخصصی سینما و هم ادبیات. به نظرم به کسی که بخواهد تدوین را انتخاب کند، برای شیوه های مختلف روایت کمک می کند.
این که چطور یک قصه باید روایت شود. و از همه ی این ها مهم تر فیلم دیدن است. شاید بتوانم بگویم فیلم دیدن مهم ترین ابزار آموزشی است، و برای کسی که بخواهد در هر شاخه ای از سینما فعالیت کند درست فیلم دیدن و تحلیل فیلم ها، کلاس درس است. و البته بحث بعدی اش تجربه کردن است. به هرحال چه داخل و چه خارج ایران، کسانی هستند که سینما نخوانده اند اما کارگردان های موفقی هستند یا در رشته های دیگر سینمایی پیشرفت هایی داشته اند و افراد صاحب نامی هستند، کسی که در سینما فعالیت می کند و موفق است به این نکته توجه کرده اند.
تجربه مساله ای است که در سینما جایگزینی برایش وجود ندارد. ممکن است شما به لحاظ آکادمیک و تئوریک خیلی قوی باشید ولی نکاتی وجود دارد که فقط به وسیله تجربه کردن و استفاده از تجربیات بقیه می توانید به دست بیاورید.

حالا چطور باید وارد این تجربه شد؟ فرض کنید کسی بعد از تمام مطالعات و فیلم دیدن ها بخواهد اولین کارش را انجام دهد و احتیاج به حمایت دارد.
خدا را شکر، جاهای مختلفی الان وجود دارند. هم آموزشگاه های متفاوتی برای این قضیه وجود دارند. مثلا یکی از جاهایی که افراد می توانند به آن مراجعه کنند، انجمن فیلم سینمای جوان است. دوره های آموزشی متنوع و مختلفی دارد که آدم ها را به صورت عملی هم درگیر فیلمسازی می کند.
ممکن هست در آن دوره ها، هنرجو بتواند استعدادهایش را در زمینه های مختلف محک بزند و ببیند به کدام شاخه از سینما علاقمند است و این که اصلا راهش را درست آمده یا بهتر است سراغ کار دیگری برود.
و دیگر این که، باز هم تاکید می کنم اگر تحصیلات آکادمیک وجود داشته باشد قطعا آدم بینش بهتری پیدا می کند. دستیاری کردن به نظرم خیلی می تواند موثر باشد. یعنی شما با کسی که تجربه بیشتری دارد، فضا را بهتر می شناسد کار کنید و بتوانید از تجربیات آن آدم استفاده کنید و کنارش تجربه کنید و یاد بگیرید. به لحاظ عملی این دو گزینه می توانند مکمل خوبی باشند.

کار شما طوری است که اهالی سینما شما را می شناسند اما مخاطب عام شاید کمتر شما را بشناسند، هیچوقت به این فکر افتادید که کاری دیگری بکنید که در سینما بیشتر دیده شوید؟
بحث این است که هر کسی از یک بخشی ممکن است لذت ببرد. بعضا آدم هایی هستند که دوست دارند دیده شوند و شهرت برایشان خیلی لذت بخش است. برای من شخصا اینطور بوده که کاری که دارم انجام می دهم، آنقدر لذتبخش هست که خیلی به مراحل بعدی اش فکر نمی کنم، که چقدر مردم می شناسندش یا تبدیل به یک چهره شود که اسم و عنوانش شناخته شود.
این انتخاب هر شخصی است، که مثلا ممکن است به آن شاخه ای که باعث شهرت می شود علاقمند نباشد. من به عنوان تدوینگر خودم را اولین مخاطب یک فیلم می بینم. جنس کار ما فضایش این شکلی است و این خودش خیلی لذتبخش است و شاید هیچ چیزی جایش را نگیرد.

چه کارهایی در بخش تدوین انجام دادید و با چه کارگردان هایی کار کردید؟
حدود ۴۲ فیلم کوتاه داستاانی کار کردم. من اساسا علاقه و عرق عجیبی به فیلم کوتاه دارم، به خاطر همه شرایطی که فیلم کوتاه دارد، در واقع از نوع قصه گویی و داستان پردازی اش بگیر تا فضای آزاد و تجربه گرایش، و این که روابط در فیلم کوتاه خیلی صمیمی تر و دور از مسائل اقتصادی است.

در کنار این ۴۲ فیلم کوتاه، نه فیلم مستند کار کردم که خیلی جذاب بودند. یک کاری را برای خانم آیدا پناهنده تدوین کردم به نام «برزخ» و فیلم مستندی را هم با ایشان کار کردم به نام «خانه قمر خانم» که فیلمبرداری آن کار را انجام دادم. ۹ فیلم بلند داستانی هم کار کردم که چندتایشان اکران شدند مثل «کوپال»، «آپاندیسِ» آقای حسین نمازی، یک فیلم با آقای داریوش یاری کار کردم که هنوز اکران نشده به اسم «فصل شکار» و آخرین کاری هم که انجام دادم «سرخپوست» کار آقای نیما جاویدی بوده که در مراحل فنی و صداگذاری است.

در واقع ورود به سینمای بلند شرایط خاص خودش را دارد که تجربه و زمان لازم است، یعنی شما به جایگاهی برسید که کارگردان سرنوشت فیلمش را به دست شما بسپارد و این احتیاج به تجربه زیادی دارد. اساسا، حرفه تدوین حرفه ای است که شاید سن و سال و تجربه، اعم از تجربه زندگی و تجربه کارکردن در آن موثر است. به نسبت شاخه ای مثل فیلمبرداری، به هرحال میانگین سنی کسانی که دارند فیلمبرداری می کنند جوان تر است. برای من تدوین تازه شروع شده و حالا حالا کار دارد که بتوانم خودم را تدوینگر حرفه ای بدانم.

از بین کارگردان هایی که با آن ها کار کردید، فکر می کنید کار کردن با کدامشان برایتان مفیدتر بوده؟
نمی شود انتخاب کرد چون هر فیلمی فضای خودش را دارد. یعنی شما از هر فیلمی که کار می کنید نکاتی را یاد می گیرید و فضای جدیدی را تجربه می کنید. خب فیلم آخری که با آقای جاویدی کار کردیم شرایط ویژه خودش را داشت. چون همزمان با فیلمبرداری هم کار کردیم، خیلی لذتبخش بود و همه عوامل فیلم هم، خیلی حرفه ای و دقیق انتخاب شده بودند. البته فیلم های قبلی هم که کار کرده بودم مثل کوپال و آپاندیس، هم در اکرانشان، در جشنواره ها و دیده شدن توسط مردم موفقیت های خیلی خوبی داشتند.

حالا که در این مرحله هستید، چشم اندازتان برای آینده چیست؟ کاری هست که دوست داشته باشید انجام بدهید یا با شخص خاصی کار کنید؟
خب قطعا تعداد زیادی کارگردان هستند که آدم دوست دارد باهاشان کارکند، یعنی کارگردان های نسل دوم و سوم که خیلی فیلمسازهای خوبی در بینشان وجود دارد. در جوانترها از بین فیلم اولی ها با یک تعدادی شان در ارتباط بوده ام و با یک عده دیگری که هنوز فیلم نساخته اند در ارتباطم. کار کردن با این ها، تجربه های خیلی جذابی است به خاطر این که نگاه نویی دارند.
ولی این که اگر بخواهید اسم شخص خاصی را ببرم آنقدر تعدادشان زیاد است که نمی شود. گستره وسیعی هستند که آدم دوست دارد با آن ها کار کند. منتها، من به عنوان تدوینگر مثل خیلی دیگر از عوامل فیلم ها باید انتخاب بشوم. در واقع من نمی توانم کسی را انتخاب کنم.

و اگر بتوانید انتخاب کنید؟
والا نمی توانم از یک آدم مشخص اسم ببرم. تعدادشان زیاد است واقعا.

با توجه به این که برخی عوامل سینما گله از دیر گرفتن یا کم بودن دستمزدهایشان دارند وضعیت دستمزد عوامل پشت صحنه و مشخصا تدوینگرها چطور است؟ مثلا در مقایسه با بازیگرها؟ آیا پرداخت ها در موعد مقرر انجام می شود؟
بازیگرها که وضعشان از همه بهتر است. به نسبت زحمتی که عوامل پشت دوربین می کشند، قطعا همه جای دنیا این شکل وجود دارد که چون بازیگر است که دیده می شود و شناخته می شود و همه مخاطبین فیلم را بابازیگرش تجسم می کنند و اساسا بازیگر ویترین یک فیلم است. ولی عوامل دیگر چه به لحاظ زمانی که درگیر پروژه می شوند چه به لحاظ زحمتی که می کشند کم از بازیگرها ندارند.
اما در جاهای دیگر دنیا هم بازیگرها دستمزدشان از بقیه عوامل یک فیلم بیشتر است. حالا شاید یک مقدار نسبتش فرق کند اما همچنان بازیگرها ستاره های فیلم هستند و در فروش هم بیشترین تاثیر را دارند و البته کارگردان فیلم.
و اما در مورد دستمزد که پرسیدید بسته به تجربه، شناخته شده بودن آن آدم توسط گروه های فیلمسازی، سابقه آن شخص در حرفه خودش همه عواملی هستند که در دستمزد عوامل فیلم تاثیر می گذارد. پرداختش هم بستگی به عوامل مختلف دارد مثلا خود تهیه کننده و شکل کاری اش و شرایط اقتصادی جامعه. ولی خب این که معوق بشود و پرداخت در زمان دیرتری انجام شود در کار ما متاسفانه خیلی رایج است.

در مورد مطالعه کتاب که خودتان هم اشاره کردید …
بله به نظرم ادبیات و مطالعه تاریخ خیلی می تواند روی جهان بینی کسی که دارد کار سینما می کند تاثیرگذار باشد.

شما در حال حاضر وقت می کنید کتاب بخوانید؟
همه سعیم را می کنم که ماهی دو سه کتاب را حداقل بخوانم.

مطالب مرتبط
- لطفا خودتان را معرفی کنید و بفرمایید از چه زمانی وارد عرصه هنری شدید. ادامه مطلب
تصویر و هنر ایران با خانم ستاره کاظمی، طراح صحنه و لباس گفتگویی انجام داده ادامه مطلب

اولین نفری باشید که نظر می دهد.

دیدگاهی بنویسید

آدرس ایمیل شما محفوظ می ماند


*